Nguồn gốc lý luận và tiền đề khoa học tự nhiên

Vì sao cần hiểu phần này

Giữa thế kỷ XIX, công nhân dệt ở Xilêdi đã nổi dậy. Cuộc đấu tranh ấy còn mang tính tự phát, nhưng nó đã đẻ ra một tổ chức vô sản cách mạng là “Đồng minh những người chính nghĩa”. Phong trào như vậy cần một lý luận soi đường. Vậy lý luận đó lấy từ đâu? Câu trả lời của triết học Mác có hai vế: thực tiễn đòi hỏi, và nhân loại đã tạo sẵn những tiền đề để xây dựng lý luận mới.

Hãy hình dung xây một ngôi nhà. Nhu cầu có chỗ ở là điều kiện khiến người ta muốn xây. Đất, gạch, xi măng có sẵn là tiền đề, không có chúng thì không xây được. Người thợ cụ thể với bản vẽ và quyết tâm là nhân tố chủ quan. Ẩn dụ này chỉ dùng để phân loại. Lịch sử tư tưởng không có “bản vẽ” do một người định sẵn.

Tiền đề 1: Kế thừa có phê phán

Triết học Mác kế thừa toàn bộ giá trị tư tưởng nhân loại, nhưng trực tiếp nhất từ ba nguồn. Kế thừa ở đây là lấy cái hợp lý, bỏ cái hạn chế. Bảng dưới tóm tắt.

Ví dụ về hạt nhân biện chứng của Hêghen. Hêghen cho rằng sự vật phát triển nhờ mâu thuẫn bên trong và qua “phủ định của phủ định”. Có thể hình dung bằng hạt lúa: hạt nảy mầm thì hạt cũ mất đi (phủ định), cây lớn lên rồi sinh ra nhiều hạt mới, và đó là phủ định của phủ định. Ý tưởng “phát triển qua mâu thuẫn” là hạt nhân hợp lý. Nhưng Hêghen đặt quá trình ấy trong “ý niệm”. Mác lật ngược lại, đặt biện chứng trên nền vật chất. Mác từng nói phải đặt nó “đứng bằng cái đầu” (lời trong Bạt lần thứ hai của Tư bản, 1873), nghĩa là đặt lại trên cơ sở vật chất.

flowchart LR
    A["Triết học cổ điển Đức"] --> D["Triết học Mác"]
    B["Kinh tế chính trị Anh"] --> D
    C["CNXH không tưởng Pháp"] --> D
    E["Khoa học tự nhiên"] --> D
    D --> F["Vũ khí cải tạo thế giới"]

Tiền đề 2: Khoa học tự nhiên

Từ những năm 30–40 của thế kỷ XIX, khoa học tự nhiên phát triển mạnh. Các phát minh cho thấy hai điều. Thứ nhất, cách nghĩ siêu hình, tách rời và đứng yên các sự vật, không đủ để giải thích thế giới. Thứ hai, khoa học cung cấp tri thức để xây dựng tư duy biện chứng. Ăngghen nêu ba phát minh lớn:

Tài liệu xếp thuyết Đácuyn vào nhóm tiền đề, nhưng cần nói chính xác. Tác phẩm Nguồn gốc các loài được công bố năm 1859, sau giai đoạn hình thành cơ bản của triết học Mác vào những năm 1840. Vì vậy, thuyết Đácuyn có vai trò củng cố và phát triển lập trường biện chứng, không phải một tiền đề đã có trước khi triết học Mác ra đời.

Điều kiện và nhân tố chủ quan

Sau khi có tiền đề, cần phân biệt tiếp hai thứ khác. Điều kiện kinh tế - xã hội là chủ nghĩa tư bản phát triển và phong trào công nhân, tạo ra yêu cầu lý luận cách mạng. Còn nhân tố chủ quan là con người cụ thể: Mác và Ăngghen xuất thân từ tầng lớp trên nhưng đứng trên lập trường giai cấp công nhân, tích cực hoạt động thực tiễn, và tình bạn của hai ông đã kết tinh thành lý luận.

Tự kiểm tra

Nguồn

• CQGTHMLN - CHƯƠNG 1 - 2 .pptx, trang 4-6

• CQGTHMLN - CHƯƠNG 1 - 1.pptx, trang 13-19