Điều kiện kinh tế - xã hội và thực tiễn công nhân

Vì sao cần biết bối cảnh trước khi học triết học Mác

Hãy hình dung một người thợ dệt ở Xilêdi những năm 1840. Trước đây anh dệt vải bằng khung tay ở nhà, tự quyết nhịp làm việc theo mùa vụ. Khi xưởng máy của tư bản xuất hiện, anh phải làm theo ca máy, nhận đồng lương ngày càng thấp, trong khi chủ xưởng giàu thêm. Câu hỏi đặt ra là: vì sao một xã hội làm ra ngày càng nhiều của cải lại khiến người trực tiếp làm ra của cải ngày càng khốn khó? Triết học Mác ra đời để trả lời những câu hỏi như vậy.

Bối cảnh giống như đất nuôi hạt giống tư tưởng. Đất tốt không tự sinh ra cây, nhưng hạt nào mọc được thì phải có đất. Ẩn dụ này đúng ở chỗ: bối cảnh quyết định tư tưởng có thể xuất hiện và đi theo hướng nào. Nó sai ở chỗ: đất không tự chọn hạt. Người gieo, tức Mác và Ăngghen, vẫn quyết định hạt nào được gieo và được chăm bón thế nào. Ý này sẽ quay lại ở mục 5.

1. Cách mạng công nghiệp làm lực lượng sản xuất lớn mạnh

Lực lượng sản xuất là sức mạnh làm ra của cải, gồm người lao động, công cụ và kỹ thuật. Quan hệ sản xuất là quan hệ giữa người với người trong quá trình đó, trước hết là ai sở hữu tư liệu sản xuất. Cách mạng công nghiệp làm lực lượng sản xuất tăng vọt: máy hơi nước, máy dệt, nhà máy thay cho xưởng thủ công. Nước Anh đã hoàn thành cuộc cách mạng này và trở thành cường quốc công nghiệp lớn nhất. Ở Pháp, nó đang đi vào giai đoạn hoàn thành. Ở Đức, nền sản xuất phát triển ngay trong lòng xã hội phong kiến.

Kết quả là phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa được củng cố vững chắc. Nó có cơ sở vật chất - kỹ thuật của riêng mình và tỏ ra vượt hẳn phương thức sản xuất phong kiến. Mác và Ăngghen nhận xét: “Giai cấp tư sản, trong quá trình thống trị giai cấp chưa đầy một thế kỷ, đã tạo ra những lực lượng sản xuất nhiều hơn và đồ sộ hơn lực lượng sản xuất của tất cả các thế hệ trước kia gộp lại”.

Thử một phép kiểm tra: nếu lực lượng sản xuất tăng mà quan hệ sở hữu không đổi thì điều gì xảy ra? Của cải tăng lên, nhưng phần lớn rơi vào tay người sở hữu máy móc, còn người lao động vẫn chỉ có sức lao động để bán. Mâu thuẫn ấy dẫn sang mục 2.

2. Mâu thuẫn gay gắt và giai cấp vô sản bước lên vũ đài

Giai cấp vô sản và giai cấp tư sản cùng lớn lên trong lòng chế độ phong kiến. Vô sản từng đi theo tư sản lật đổ phong kiến. Khi chủ nghĩa tư bản được xác lập, tư sản trở thành giai cấp thống trị, vô sản thành giai cấp bị trị. Lúc đó mâu thuẫn đối kháng giữa hai giai cấp chuyển thành đấu tranh giai cấp.

Tài liệu nêu những cuộc đấu tranh tiêu biểu: khởi nghĩa của thợ dệt ở Lyông (Pháp) 1831 - 1834, phong trào Hiến chương ở Anh cuối những năm 1830, và cuộc đấu tranh của thợ dệt Xilêdi. Cuộc đấu tranh ở Xilêdi mang tính giai cấp nhưng còn tự phát, tức là công nhân nổi lên vì bị dồn ép chứ chưa có lý luận dẫn đường.

3. Thực tiễn đòi hỏi một lý luận soi đường

Trong hoàn cảnh này, tư sản không còn là giai cấp cách mạng. Vì vậy giai cấp vô sản không chỉ là “kẻ phá hoại” chủ nghĩa tư bản mà còn là lực lượng tiên phong cho dân chủ và tiến bộ xã hội. Đấu tranh tự phát chỉ bùng lên rồi dập tắt nếu thiếu định hướng. Yêu cầu khách quan là thực tiễn ấy phải được soi sáng bằng lý luận khoa học. Chủ nghĩa Mác là lời giải lý luận cho những vấn đề thời đại, đặt trên lập trường của giai cấp vô sản cách mạng.

flowchart LR
  A["Cách mạng công nghiệp"] --> B["Lực lượng sản xuất tăng"]
  B --> C["CNTB được củng cố"]
  C --> D["Mâu thuẫn tư sản - vô sản gay gắt"]
  D --> E["Đấu tranh giai cấp tự phát"]
  E --> F["Nhu cầu lý luận khoa học"]
  F --> G["Triết học Mác"]

4. Tiền đề lý luận: ba nguồn đã có sẵn

Triết học Mác không ra đời từ con số không. Nó kế thừa toàn bộ giá trị tư tưởng nhân loại, và trực tiếp nhất từ ba nguồn sau:

Ẩn dụ dễ nhớ là ba dòng sông chảy vào một hồ. Ẩn dụ chỉ đúng ở chỗ các dòng đều được dẫn vào. Thực tế, Mác và Ăngghen chọn lọc và cải tạo: họ lấy phép biện chứng nhưng đặt lại trên nền vật chất, lấy lý thuyết giá trị nhưng vạch ra bóc lột, lấy ý tưởng xã hội tốt đẹp nhưng chỉ ra giai cấp công nhân là lực lượng thực hiện nó.

5. Nhân tố chủ quan: không thay thế, mà hoàn thiện

Mác xuất thân từ gia đình trí thức, còn Ăngghen là con một chủ xưởng dệt ở Manchester. Cả hai đều thuộc tầng lớp trên, nhưng tích cực tham gia thực tiễn và hiểu sâu cuộc sống khốn khổ của công nhân trong nền sản xuất tư bản chủ nghĩa. Họ đứng trên lợi ích của giai cấp công nhân và xây dựng hệ thống lý luận thành công cụ sắc bén để nhận thức và cải tạo thế giới. Tình bạn, thiên tài và sự miệt mài của hai ông đã kết tinh thành nhân tố chủ quan.

Tự kiểm tra

Nguồn

• CQGTHMLN - CHƯƠNG 1 - 2 .pptx, trang 1-6

• Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg, Ảnh: No picture credit in book, Public domain, Wikimedia Commons

• Beratung Conspiracy BM 2018,7046.2 .jpg, Ảnh: Public domain, Wikimedia Commons