Vì sao cần giai đoạn Lênin?
Hãy tưởng tượng bạn đã vẽ xong một tấm bản đồ rất chính xác cho cả một vùng đất. Rồi người ta tìm thấy thêm một vùng mới, địa hình khác hẳn, và có kẻ cố tình vẽ sai để đánh lừa người đi đường. Bạn không thể vứt tấm bản đồ cũ, cũng không thể nhận bản đồ giả. Bạn phải giữ nguyên la bàn, tức là nền tảng đã đúng, và vẽ thêm phần mới. Đó là việc Lênin làm với triết học Mác: giữ thế giới quan duy vật biện chứng, và trả lời những câu hỏi mà Mác và Ăngghen chưa gặp. Ẩn dụ này chỉ đúng ở chỗ nền tảng được giữ. Triết học không phải bản đồ địa lý, nên việc «vẽ thêm» ở đây là phát triển lý luận, không phải thay đổi nó theo ý thích.
Vì sao phải học phần này? Vì mỗi tác phẩm của Lênin trả lời một bài toán cụ thể của thời ông. Nếu chỉ nhớ năm, bạn sẽ quên. Nếu nhớ được bài toán, bạn sẽ nhớ được tác phẩm.
Ba hoàn cảnh lớn
Thứ nhất, chủ nghĩa tư bản đã chuyển sang chủ nghĩa đế quốc. Giai cấp tư sản bộc lộ rõ tính phản động và dùng bạo lực trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Trung tâm cách mạng thế giới chuyển sang nước Nga, còn phong trào giải phóng dân tộc ở các nước thuộc địa phát triển mạnh.
Thứ hai, khoa học tự nhiên đảo lộn quan niệm cũ. Vật lý cổ điển coi nguyên tử là hạt nhỏ nhất, không chia nhỏ được. Năm 1897, J.J. Thomson dùng ống tia catốt chứng minh tia này là dòng hạt mang điện âm, gọi là electron, nhẹ hơn nguyên tử rất nhiều. Điều đó cho thấy nguyên tử có cấu trúc. Trong bối cảnh ấy, nhiều người kết luận rằng «vật chất tan biến». Lênin trả lời bằng định nghĩa vật chất của mình: «Vật chất là một phạm trù triết học dùng để chỉ thực tại khách quan được đem lại cho con người trong cảm giác, được cảm giác của chúng ta chép lại, chụp lại, phản ánh, và tồn tại không lệ thuộc vào cảm giác.» Định nghĩa này không gắn với một dạng vật chất cụ thể nào, nên phát hiện electron không bác bỏ nó. Cái thay đổi là hiểu biết của con người về một dạng vật chất, không phải vật chất biến mất.
Tài liệu gốc viết rằng khoa học chứng minh «khối lượng phụ thuộc vào không gian, thời gian phụ thuộc vào vật chất vận động». Cách diễn đạt này chưa chuẩn. Theo thuyết tương đối hẹp của Einstein (1905), khối lượng tăng theo vận tốc so với người quan sát, còn khoảng thời gian và độ dài đo được thay đổi theo chuyển động. Không gian và thời gian không tách khỏi vận động của vật chất. Khi viết lại, hãy nói «khối lượng phụ thuộc vào vận tốc», không nói «khối lượng phụ thuộc vào không gian».
Thứ ba, tư tưởng tư sản phản công. Các trào lưu như thuyết Cantơ mới, chủ nghĩa thực dụng, chủ nghĩa thực chứng, chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán (biến tướng của chủ nghĩa Makhơ) và lý luận «con đường thứ ba» đều nhằm thay thế duy vật biện chứng bằng một thứ lý luận pha trộn duy tâm và tôn giáo.
flowchart TD
A["Phát hiện electron, tia phóng xạ"] --> B["Nhiều người kết luận vật chất tan biến"]
B --> C["Duy tâm, xét lại tấn công duy vật biện chứng"]
C --> D["Lênin bảo vệ và phát triển triết học Mác"]Sai lầm hay gặp là nghĩ rằng khoa học đã bác bỏ chủ nghĩa duy vật. Đúng hơn, khoa học bác bỏ quan niệm cũ coi vật chất là cái nhỏ nhất, cứng và bất biến. Phân biệt «quan niệm cụ thể về vật chất» với «phạm trù vật chất» sẽ giúp bạn tránh nhầm lẫn này.
Ba nhiệm vụ Lênin nhận
Tài liệu nêu ba nhiệm vụ đặt ra cho những người mác-xít lúc bấy giờ:
Nghiên cứu giai đoạn mới trong sự phát triển của chủ nghĩa tư bản.
Soạn thảo chiến lược, sách lược đấu tranh của giai cấp vô sản và Đảng cộng sản trong cách mạng xã hội chủ nghĩa.
Tiếp tục làm giàu và phát triển triết học Mác.
Lênin giải quyết cả ba trên cơ sở thế giới quan duy vật biện chứng. Hai nhiệm vụ đầu gắn với kinh tế chính trị và chiến lược cách mạng. Nhiệm vụ thứ ba là phần triết học, nơi ông vừa bảo vệ vừa phát triển.
Hãy nối mỗi nhiệm vụ với một tác phẩm: nghiên cứu chủ nghĩa đế quốc gắn với «Chủ nghĩa đế quốc, giai đoạn tột cùng của chủ nghĩa tư bản» (1916); bảo vệ triết học trước khoa học mới gắn với «Chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán» (1909); chiến lược cách mạng gắn với «Nhà nước và cách mạng» (1917).
Bản đồ các thời kỳ theo vấn đề
Lênin sinh ngày 22-4-1870 tại Ximbiếcxcơ, nước Nga. Năm 17 tuổi, vì tham gia phong trào sinh viên, ông bị đuổi khỏi Đại học Tổng hợp Cadan và bị bắt giam, từ đó bước vào con đường đấu tranh cách mạng. Các giai đoạn sau được phân theo vấn đề phải giải quyết:
Thời kỳ | Vấn đề cần giải quyết | Tác phẩm tiêu biểu |
|---|---|---|
Từ 1893 đến 1907 | Bảo vệ chủ nghĩa Mác ở Nga, phê phán các trào lưu cản trở phong trào công nhân | Nội dung kinh tế của chủ nghĩa dân túy (1895) |
Từ 1907 đến 1917 | Trả lời khủng hoảng vật lý học và tư tưởng duy tâm; lý luận về chủ nghĩa đế quốc và nhà nước | Chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán (1909); Bút ký triết học (viết 1914–1916); Chủ nghĩa đế quốc (1916); Nhà nước và cách mạng (1917) |
Hai thời kỳ này sẽ được học chi tiết trong các ghi chú tiếp theo.
Tự kiểm tra
Vì sao Lênin phải bảo vệ triết học Mác khi khoa học phát hiện ra electron?
- AVì khoa học đã bác bỏ hoàn toàn chủ nghĩa duy vật biện chứng
- BVì giai cấp tư sản và các trường phái duy tâm lợi dụng phát minh này để tấn công duy vật biện chứng
- CVì Mác chưa từng nói gì về vật chất
- DVì electron chứng minh vật chất không tồn tại
Theo định nghĩa của Lênin, thuộc tính chung nhất của vật chất là gì?
Nguồn
CQGTHMLN - CHƯƠNG 1 - 2 .pptx, trang 17-18
Braun cathode ray tube.jpg, Ảnh: Eugen Nesper, Public domain, Wikimedia Commons