Vì sao cần phần này
Trong mười năm 1907–1917, Lênin không viết một cuốn sách hệ thống về triết học. Ông viết từng tác phẩm để trả lời từng vấn đề cấp bách: người cách mạng phải hiểu thế giới bằng cách nào, phép biện chứng nghĩa là gì, vì sao chủ nghĩa tư bản đã sang giai đoạn mới, và sau cách mạng thì nhà nước phải thế nào. Nếu chỉ học thuộc năm, bạn dễ nhầm tác phẩm này với tác phẩm kia. Nếu nhớ câu hỏi mà mỗi tác phẩm trả lời, bạn sẽ nhớ được cả năm lẫn nội dung.
Bối cảnh: thất bại rồi tranh luận
Sau thất bại của cách mạng 1905–1907, nước Nga bước vào thời kỳ phản động. Nhiều người cách mạng thoái chí, bỏ lập trường. Trong giới trí thức xuất hiện trào lưu tìm đến tôn giáo và chủ nghĩa duy tâm. Chủ nghĩa Makhơ (Mach) được dùng để làm sống lại triết học duy tâm và đánh vào chủ nghĩa duy vật biện chứng. Lênin nhận ra đây là cuộc tấn công vào vũ khí tinh thần của giai cấp vô sản, nên ông phải đáp trả bằng lý luận.
Bảng hoàn cảnh – tác phẩm – đóng góp
Thời điểm | Hoàn cảnh | Tác phẩm | Đóng góp chính |
|---|---|---|---|
1908 | Chủ nghĩa Makhơ phủ nhận thực tại khách quan | Chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán | Định nghĩa kinh điển về vật chất; lý luận phản ánh; thực tiễn là tiêu chuẩn của chân lý; phê phán quy luật sinh học bị đem giải thích lịch sử xã hội |
1914–1916 | Chiến tranh thế giới thứ nhất, cần hiểu lại phép biện chứng | Bút ký triết học (xuất bản sau khi Lênin mất) | Phép biện chứng là khoa học về sự phát triển; nguồn gốc và động lực của phát triển; thống nhất biện chứng, lôgic học và lý luận nhận thức |
1916 (xuất bản 1917) | Chủ nghĩa tư bản đã thành độc quyền | Chủ nghĩa đế quốc, giai đoạn tột cùng của chủ nghĩa tư bản | Đế quốc là đêm trước của cách mạng xã hội chủ nghĩa; cách mạng có thể thắng ở một nước riêng lẻ |
Cuối 1917 | Cách mạng vô sản đã chín muồi ở Nga | Nhà nước và cách mạng | Nhà nước là gì; đập tan nhà nước tư sản; chuyên chính vô sản; đảng tiên phong lãnh đạo |
Tài liệu học của bạn ghi Chủ nghĩa đế quốc năm 1913. Điều này không đúng với lịch sử: Lênin viết tác phẩm này năm 1916 và nó được xuất bản năm 1917. Hãy nhớ mốc 1916 khi làm bài.
Chuỗi câu hỏi: vì sao tác phẩm này nối tiếp tác phẩm kia
flowchart LR
A["Thất bại 1905–1907"] --> B["Makhơ phủ nhận thực tại"]
B --> C["1908: vật chất và nhận thức"]
C --> D["1914–1916: phép biện chứng"]
D --> E["1916: chủ nghĩa đế quốc"]
E --> F["1917: nhà nước và cách mạng"]Trước hết phải trả lời: thế giới có tồn tại độc lập với ý thức hay không. Đây là việc của 1908. Sau đó phải trả lời: sự vật phát triển theo quy luật nào. Đây là việc của Bút ký. Khi đã có phương pháp, Lênin dùng nó để giải thích vì sao cách mạng nổ ra ở đâu và khi nào, đó là Chủ nghĩa đế quốc. Cuối cùng là câu hỏi cách mạng giành được chính quyền thì làm gì với nhà nước, đó là Nhà nước và cách mạng.
Định nghĩa vật chất: hình dung trước, công thức sau
Định nghĩa của Lênin là: vật chất là phạm trù triết học dùng để chỉ thực tại khách quan được đem lại cho con người trong cảm giác, được cảm giác chép lại, chụp lại, phản ánh, và tồn tại không lệ thuộc vào cảm giác.
Hãy hình dung một bức ảnh. Bức ảnh là tri thức, cái ta cầm trên tay. Cảnh vật được chụp là thực tại. Định nghĩa không nói bức ảnh đẹp hay xấu, chỉ tách hai thứ ra: ảnh và cảnh không phải một. Ảnh luôn phản ánh cảnh, còn cảnh vẫn có đó dù không ai chụp. Đó là điểm mấu chốt của định nghĩa: vật chất là cái có trước, không phụ thuộc vào cảm giác.
Ẩn dụ này chỉ đúng một phần. Ảnh là bản sao thụ động, còn nhận thức theo Lênin có tính năng động, được kiểm nghiệm qua thực tiễn. Khi trả lời, hãy nói rõ cả hai điểm: định nghĩa tách thực tại khỏi tri thức, và thực tiễn là tiêu chuẩn kiểm tra tri thức.
Ví dụ: một câu hỏi thực tế
Giả sử có người hỏi: vì sao cách mạng xã hội chủ nghĩa nổ ra ở nước Nga, chứ không nổ ra ở nước tư bản phát triển nhất? Lênin trả lời bằng Chủ nghĩa đế quốc. Bước 1: chủ nghĩa tư bản đã thành đế quốc, các mâu thuẫn tập trung lại. Bước 2: mâu thuẫn không đều giữa các nước, nên khâu yếu nhất trong chuỗi có thể bị phá vỡ trước. Bước 3: vì vậy cách mạng có thể thắng ở một nước, thậm chí ở nước chưa phát triển cao về kinh tế. Lý do của từng bước là lập luận nối tiếp nhau, nên bạn cần giải thích từng bước chứ không chỉ nhắc kết luận.
Nhà nước và cách mạng
Tác phẩm này trả lời ba ý chính. Nhà nước có nguồn gốc từ đấu tranh giai cấp, và nhà nước tư sản phải bị đập tan, không thể cải tạo từng phần. Thay vào đó là nhà nước chuyên chính vô sản trong thời kỳ quá độ. Lực lượng lãnh đạo nhà nước là đảng cộng sản, đội tiên phong của giai cấp công nhân. Lênin cũng nhấn mạnh chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản là hai giai đoạn của xã hội cộng sản chủ nghĩa.
Lỗi hay gặp là ghi "Lênin đã viết Nhà nước và cách mạng để xây dựng chủ nghĩa xã hội". Tác phẩm này chuẩn bị lý luận cho cách mạng, còn việc xây dựng chủ nghĩa xã hội là phần sau. Hãy gắn tác phẩm với mục đích đúng của nó.
Tự kiểm tra
Tác phẩm nào của Lênin định nghĩa kinh điển về vật chất và giải quyết vấn đề cơ bản của triết học, trong bối cảnh chống chủ nghĩa Makhơ?
- ABút ký triết học
- BChủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán (1908)
- CChủ nghĩa đế quốc, giai đoạn tột cùng của chủ nghĩa tư bản
- DNhà nước và cách mạng
Vì sao Lênin cho rằng cách mạng xã hội chủ nghĩa có thể thắng lợi ở một nước riêng lẻ, theo Chủ nghĩa đế quốc? Trả lời bằng hai ý chính.
Theo Nhà nước và cách mạng, nhà nước trong thời kỳ quá độ là nhà nước gì, và lực lượng nào lãnh đạo nhà nước đó?
Nguồn
CQGTHMLN - CHƯƠNG 1 - 2 .pptx, trang 20
Lenin-last-underground, 1917.jpg, Ảnh: Dmitry Ilyich Leshchenko (1876–1937): Lenin. Collection Of Photographs And Stills in two volumes, vol. 1, Russian editio, Public domain, Wikimedia Commons