Biện chứng và siêu hình: hai cách nhìn sự vật
Hãy tưởng tượng một cây bàng trước sân trường. Nếu chỉ nhìn nó như một vật đứng yên, bạn thấy một thân gỗ, vài cành và lá, rồi kết luận: nó vẫn thế. Nhưng nếu nhìn cây trong môi trường sống, bạn thấy rễ hút nước từ đất, lá đón ánh sáng, mùa thu rụng lá, mùa xuân nảy chồi, và gió bão có thể làm nó đổ. Cùng một cái cây mà hai cách nhìn cho hai hiểu biết khác nhau. Cách nhìn thứ nhất xem sự vật cô lập và tĩnh tại, gọi là siêu hình. Cách nhìn thứ hai xem sự vật trong liên hệ và vận động, gọi là biện chứng. Phần này đáng học vì mọi lập trường triết học đều phải trả lời câu hỏi: nhìn thế giới theo cách nào?
Hai cách nhìn đối lập
Siêu hình (nghĩa gốc trong bài này là phương pháp xem xét) coi mỗi sự vật là một khối riêng, có ranh giới rõ, không đổi. Khi phân tích, nó tách sự vật ra khỏi các sự vật khác, rồi gom các đặc điểm lại như gom đồ trong hộp. Biện chứng thì cho rằng mọi sự vật liên hệ với nhau, mâu thuẫn bên trong thúc đẩy nó vận động, và sự vật luôn biến đổi.
Siêu hình ở đây không có nghĩa là “chuyện siêu nhiên”, cũng không phải “ngoài tự nhiên”. Đó là một phương pháp nhìn sự vật tách rời và tĩnh tại. Ngược lại, biện chứng không có nghĩa là “mọi thay đổi đều tự động là tiến bộ”. Biện chứng nói về sự phát triển có hướng, trong đó có cả thoái lui và tiến lên, không phải mọi biến động đều là tiến bộ.
Bảng dưới đây giúp bạn phân biệt nhanh:
Tiêu chí | Siêu hình | Biện chứng |
|---|---|---|
Sự vật | Cô lập, tách khỏi các sự vật khác | Trong mối liên hệ phổ biến |
Trạng thái | Đứng yên, tĩnh tại | Vận động, biến đổi |
Nguồn vận động | Bên ngoài (một lực đẩy từ ngoài) | Mâu thuẫn bên trong |
Ví dụ với cây bàng | Chỉ nhìn thân và lá lúc hiện tại | Nhìn rễ, đất, nắng, mùa và sự lớn lên |
Biện chứng qua các thời kỳ lịch sử
Người ta thường chia phép biện chứng thành ba hình thức, và đó là chìa khóa để phân loại lập trường.
Phép biện chứng chất phác thời cổ đại là cách nhìn trực quan, tự phát. Các nhà tư tưởng cổ đại nhận ra thế giới đang vận động và biến hóa. Chẳng hạn, Heraclitus nói người ta không tắm hai lần trên cùng một dòng sông, vì nước luôn chảy. Tuy nhiên, họ chưa có khoa học đủ mạnh để chứng minh các mối liên hệ ấy, nên mô tả còn mang tính cảm nhận.
Phép biện chứng duy tâm (tiêu biểu là Hegel) coi sự vận động là của ý niệm, của tinh thần. Thế giới vật chất được xem là sản phẩm của ý niệm. Hegel đã đóng góp lớn khi xây dựng biện chứng có hệ thống, với các cặp mâu thuẫn và sự phủ định. Nhưng điểm xuất phát của ông là ý niệm, nên gốc là duy tâm.
Phép biện chứng duy vật do C. Mác và Ph. Ăngghen sáng lập, V.I. Lênin phát triển. Nó lấy thế giới vật chất đang vận động làm gốc, và xem biện chứng là các quy luật của chính sự vật. Đây là sự kết hợp giữa quan điểm duy vật về thế giới và phép biện chứng về sự phát triển. Điểm cần nhớ: trong ba hình thức, chỉ có biện chứng duy vật mới đặt biện chứng trên nền vật chất đang vận động.
Quy tắc phân loại nhanh
Khi gặp một nhận định, bạn hỏi hai câu. Thứ nhất, nó nhìn sự vật trong liên hệ và vận động hay cô lập và tĩnh tại? Thứ hai, nó coi cái gì là gốc của sự vận động: ý niệm hay vật chất? Nếu nhận định xem sự vật liên hệ và biến đổi, nhưng gốc là ý niệm, đó là biện chứng duy tâm. Nếu gốc là vật chất, đó là biện chứng duy vật. Nếu nhận định xem sự vật tách rời, không đổi, đó là siêu hình, bất kể nó nói về vật chất hay ý thức.
Nhận định nào thể hiện cách nhìn siêu hình?
- ACây bàng sống được nhờ rễ hút nước, lá đón ánh sáng và môi trường xung quanh.
- BMỗi sự vật là một khối riêng, không thay đổi, không liên hệ với các sự vật khác.
- CMâu thuẫn bên trong thúc đẩy sự vật phát triển.
Hegel thuộc hình thức biện chứng nào, và vì sao? (Trả lời ngắn gọn)
Một học sinh nói: “Vì mọi thứ đều thay đổi, nên mọi thay đổi đều là tiến bộ.” Nhận định này hiểu sai điều gì?
- AHiểu sai rằng biện chứng nói về sự vận động.
- BHiểu sai rằng biện chứng chỉ nói về sự phát triển có hướng, có cả thoái lui, không phải mọi biến đổi đều là tiến bộ.
- CHiểu sai rằng biện chứng chỉ áp dụng cho vật chất.
Nguồn
CQGTHMLN - CHƯƠNG 1 - 1.pptx, trang 13-19
Thesis-Antithesis-Synthesis.jpg, Ảnh: Eden Aviv, CC0, Wikimedia Commons, CC0