Chiến tranh, xây dựng chủ nghĩa xã hội và phát triển sau Lênin

Hãy hình dung một người thợ mộc đã quen dùng cưa và đục. Khi gặp loại gỗ mới, cưa cũ bị kẹt, anh ta phải mài lại răng cưa và đổi góc cắt. Lý luận cũng là một công cụ như vậy. Lênin là người phải dùng công cụ Mác để trả lời những câu hỏi mà Mác chưa từng gặp: chiến tranh thế giới, nước Nga lạc hậu và cách mạng vô sản đầu tiên. Ẩn dụ này đúng ở chỗ lý luận được điều chỉnh qua thực tiễn. Nó chưa đúng ở chỗ các nguyên lý cốt lõi, như đấu tranh giai cấp và chuyên chính vô sản, không thay đổi.

Vì sao phải phân kỳ theo vấn đề

Mỗi giai đoạn của Lênin đặt ra một câu hỏi. Khi chiến tranh thế giới thứ nhất nổ ra, câu hỏi là giai cấp công nhân đứng ở đâu. Khi cách mạng đến gần, câu hỏi là nhà nước mới sẽ là gì. Sau cách mạng, câu hỏi là xây dựng xã hội mới như thế nào. Nhớ được câu hỏi thì bạn sẽ nhớ được tác phẩm, vì tác phẩm là lời trả lời cho câu hỏi đó.

Giai đoạn 1: Chiến tranh thế giới thứ nhất (1914–1916)

Chủ nghĩa tư bản lúc này đã trở thành chủ nghĩa tư bản độc quyền, các cường quốc tranh giành thuộc địa và thị trường. Nhiều đảng xã hội châu Âu lại ủng hộ chiến tranh của nước mình. Lênin phải trả lời: người mácxít có nên đứng về phía giai cấp thống trị của nước mình không?

Tác phẩm “Bút ký triết học” (1914–1916) là bản ghi chép khi Lênin nghiên cứu lại phép biện chứng. Ông nhấn mạnh biện chứng là khoa học về sự phát triển, bàn về nguồn gốc và động lực của sự phát triển, và về sự thống nhất giữa biện chứng, lôgích học và lý luận nhận thức. Ông cũng làm rõ quan hệ giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội, tính đảng của hệ tư tưởng, và vai trò của quần chúng nhân dân.

Về chiến tranh, Lênin viết “Chủ nghĩa xã hội và chiến tranh” (1915). Ông phân biệt chiến tranh đế quốc, vì tranh giành thuộc địa và thị trường, với chiến tranh chính nghĩa, chống áp bức và bảo vệ độc lập. Ông chủ trương công nhân không ủng hộ chiến tranh đế quốc, mà phải biến chiến tranh đó thành nội chiến chống giai cấp tư sản nước mình. Từ đây hình thành học thuyết bảo vệ tổ quốc xã hội chủ nghĩa, và Lênin là người đầu tiên soạn thảo học thuyết này.

Giai đoạn 2: Nhà nước của cách mạng (1917)

Khi cách mạng vô sản đã chín muồi, Lênin viết “Nhà nước và cách mạng” để chuẩn bị mặt lý luận. Ông cho rằng nhà nước là sản phẩm của đối kháng giai cấp, nên không thể đứng trung lập. Vì vậy phải đập tan nhà nước tư sản và thay bằng nhà nước chuyên chính vô sản. Trong thời kỳ quá độ, lực lượng lãnh đạo nhà nước là đội tiên phong của giai cấp công nhân, tức chính đảng mácxít. Chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản là hai giai đoạn của xã hội cộng sản chủ nghĩa.

Giai đoạn 3: Tổng kết thực tiễn (1917–1924)

Sau cách mạng, lý luận phải đối diện với thực tế. Nước Nga khi đó nông nghiệp lạc hậu, đang có nội chiến và bị can thiệp. Từ 1917 đến 1924, Lênin vừa tổng kết kinh nghiệm cách mạng, vừa bổ sung và hoàn thiện triết học Mác, gắn với việc nghiên cứu xây dựng chủ nghĩa xã hội. Một ví dụ là Chính sách kinh tế mới (1921), nơi Lênin chấp nhận thị trường và nhiều thành phần kinh tế, dù lý luận ban đầu không nghĩ tới điều này. Đây là chỗ nhận ra rằng công cụ phải được điều chỉnh khi gặp thực tế.

Tóm tắt theo thời kỳ

Tự kiểm tra

Nguồn

• CQGTHMLN - CHƯƠNG 1 - 2 .pptx, trang 20