Vì sao cần nhớ giai đoạn 1841–1844
Hai người trẻ cùng học triết học Hêghen. Đến năm 1844, một người đã viết về "cái khả năng tích cực" của giai cấp vô sản, người kia đã viết về kinh tế Anh từ lập trường xã hội chủ nghĩa. Vậy điều gì khiến họ rời khỏi lập trường cũ? Câu trả lời nằm trong khoảng 1841–1844. Đây là cầu nối giữa nguồn gốc của học thuyết và các giai đoạn sau, nên nếu không nắm được mốc này, bạn sẽ khó hiểu vì sao triết học Mác mang tính cách mạng.
Trực giác: thực tiễn là phép thử
Hãy hình dung bạn cầm một tấm bản đồ trong đầu. Bạn đi thực địa và thấy con đường trên bản đồ không tồn tại. Bạn không thể vờ như nó có, nên bạn phải sửa bản đồ. Thực tiễn trong quá trình này hoạt động như phép thử với ý tưởng cũ: ý tưởng nào không giải thích được hiện thực thì phải điều chỉnh.
ẩn dụ này chỉ đúng đến một mức. Thực tiễn không tự nói ra lý luận. Mác phải dùng tư duy để phân tích những gì mình thấy. Ông không chỉ nhìn thấy bất công, mà còn phải hỏi vì sao nó xảy ra.
Trục thời gian
flowchart LR
A["Trước 1841: duy tâm, dân chủ cách mạng"] --> B["Báo Sông Ranh 5/1842–4/1843"]
B --> C["Phê phán triết học pháp quyền Hêghen"]
C --> D["Niên giám Pháp-Đức cuối 1843: duy vật, cộng sản"]
Giai đoạn 1: Mác và báo Sông Ranh
Sau khi nhận bằng tiến sĩ triết học tháng 4-1841, Mác định dạy triết học ở Bon, nhưng chính sách phản động của vua Phriđrích Vinhem IV đã chặn con đường này. Ông chuyển sang báo chí. Từ tháng 5-1842 đến tháng 4-1843, Mác làm việc ở báo Sông Ranh. Đấu tranh cho tự do dân chủ trên báo khiến ông xác định rõ hơn đối tượng của mình: "quần chúng nghèo khổ bất hạnh về chính trị và xã hội".
Tại đây xuất hiện một chi tiết quan trọng. Mác vẫn đứng trên lập trường duy tâm khi xem xét nhà nước. Nhưng khi phê phán chính quyền đương thời, ông thấy nhà nước không phải là hiện thân của "tinh thần tuyệt đối" như Hêghen nói, mà là cơ quan đại diện cho lợi ích tư nhân. Thực tiễn đã đặt ý tưởng cũ vào thế bí.
Giai đoạn 2: Sách phê phán và Niên giám Pháp-Đức
Sau khi báo Sông Ranh bị cấm, Mác viết Góp phần phê phán triết học pháp quyền của Hêghen. Ông phê phán chủ nghĩa duy tâm của Hêghen và tiếp nhận có chọn lọc quan điểm duy vật của Phoiơbắc. Chữ "có chọn lọc" rất quan trọng: Mác không chấp nhận Phoiơbắc nguyên vẹn.
Cuối tháng 10-1843, Mác sang Pari để làm Niên giám Pháp-Đức. Đây là điểm hoàn thành sự chuyển biến. Trong lời nói đầu của tác phẩm trên, ông chỉ ra "cái khả năng tích cực" của giai cấp vô sản. Tư tưởng về vai trò lịch sử toàn thế giới của giai cấp này trở thành điểm xuất phát của chủ nghĩa cộng sản khoa học.
Ăngghen
Ângghen sống ở Manchextơ (Anh) từ mùa thu 1842. Ông nghiên cứu đời sống kinh tế Anh và trực tiếp tham gia phong trào công nhân. Đó là nguồn gốc của bước chuyển căn bản trong thế giới quan của ông. Các bài của ông in trên Niên giám Pháp-Đức, như Phác thảo góp phần phê phán kinh tế chính trị học, cho thấy ông đã đứng trên lập trường duy vật và xã hội chủ nghĩa để phê phán A.Xmít và Đ.Ricácđô. Mác và Ăngghen đi đến cùng một kết luận, và sự nhất trí ấy mở đầu cho tình bạn gắn với sự ra đời của thế giới quan cách mạng của giai cấp vô sản.
Bước ngoặt có nội dung gì
Khía cạnh | Trước bước ngoặt | Sau bước ngoặt |
|---|---|---|
Lập trường chính trị | Dân chủ cách mạng, nhân đạo chủ nghĩa | Lập trường giai cấp công nhân, nhân đạo cộng sản |
Thế giới quan | Duy tâm (nhà nước là tinh thần) | Duy vật (nhà nước phản ánh lợi ích) |
Chủ thể lịch sử | Con người nói chung, lý tưởng tự do | Giai cấp vô sản, vai trò lịch sử toàn thế giới |
Đừng coi 1841–1844 là một sự kiện đơn lẻ, và đừng coi đây là việc của riêng Mác. Chuyển biến diễn ra qua nhiều năm, qua cả lao động khoa học lẫn hoạt động thực tiễn. Ăngghen hoàn thành quá trình này cùng lúc với Mác, và cả hai đều dựa trên phong trào công nhân.
Khi học, hãy hỏi ba câu: trước đó họ nghĩ gì, thực tiễn nào làm họ nghi ngờ, và họ đứng trên lập trường giai cấp nào sau đó. Ba câu này là khung để bạn nhớ toàn bộ giai đoạn.
Sau mốc 1843–1844, giai đoạn 1844–1848 là thời kỳ đề xuất các nguyên lý của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử. Bạn sẽ học ở các điểm dừng sau.
Tự kiểm tra
Vì sao Mác tiếp nhận quan điểm duy vật của Phoiơbắc một cách "có chọn lọc" trong giai đoạn 1843–1844?
- AVì Mác muốn quay lại hoàn toàn với chủ nghĩa duy tâm của Hêghen
- BVì Mác chỉ lấy phần phù hợp với phân tích hiện thực và vẫn phê phán những hạn chế của Phoiơbắc
- CVì Phoiơbắc không có ảnh hưởng gì đến Mác
- DVì Mác muốn tránh xa mọi phong trào công nhân
Vì sao nhận định "nhà nước là cơ quan đại diện cho lợi ích tư nhân" là một bước quan trọng trong quá trình chuyển biến của Mác, dù lúc đó ông vẫn còn đứng trên lập trường duy tâm?
Nguồn
CQGTHMLN - CHƯƠNG 1 - 2 .pptx, trang 10-13
Rheinische-zeitung-1842a.jpg, Ảnh: Unknown author Unknown author, Public domain, Wikimedia Commons
Deutsch-Französische Jahrbücher 1844 Titel.png, Ảnh: Diverse, Public domain, Wikimedia Commons