Triết học trước khoa học công nghệ và toàn cầu hóa

Vì sao cần hiểu phần này

Bạn dùng điện thoại, mạng xã hội, có thể đã dùng công cụ AI để học. Mỗi công nghệ như vậy đều do khoa học tạo ra, nhưng câu hỏi “nên dùng nó để làm gì, và đến đâu thì dừng” lại không do khoa học trả lời. Đó là chỗ triết học bước vào. Phần này giúp bạn thấy triết học Mác - Lênin định hướng khoa học và toàn cầu hóa như thế nào, và đồng thời nó có giới hạn ở đâu.

Quan hệ hai chiều giữa triết học và khoa học

Tài liệu nêu một ý then chốt: dù tự giác hay tự phát, khoa học hiện đại phát triển phải dựa trên thế giới quan và phương pháp luận duy vật biện chứng. Hiểu đơn giản: khi nhà khoa học tin rằng thế giới tồn tại khách quan, có mối liên hệ và vận động, và có thể kiểm chứng bằng thực tiễn, họ đang dùng một nền tảng triết học, dù không gọi tên nó.

Hãy hình dung triết học như la bàn và khoa học như đôi chân đo đường. La bàn chỉ hướng chung, không cho biết con đường có vật cản nào. Đôi chân phải tự đi, tự đo, nhưng nếu không có hướng thì đi nhanh đến mấy cũng có thể lạc. Ẩn dụ này dừng ở chỗ: la bàn không thay được việc đo đạc cụ thể.

Quan hệ có hai chiều. Chiều thứ nhất, triết học định hướng khoa học: cung cấp cách nghĩ về nguyên nhân, mối liên hệ và cách kiểm chứng. Chiều thứ hai, khoa học đặt vấn đề cho triết học: tài liệu viết rằng những vấn đề mới của tri thức khoa học hiện đại đòi hỏi triết học Mác - Lênin phải có bước phát triển mới. Nói cách khác, triết học không đứng ngoài khoa học mà lớn lên cùng khoa học.

flowchart LR
  A["Khoa học: phát hiện và tích lũy tri thức"] -->|"đặt vấn đề mới, cung cấp chất liệu"| B["Triết học: khái quát thế giới quan và phương pháp luận"]
  B -->|"định hướng cách nghĩ và cách kiểm chứng"| A

Toàn cầu hóa: cơ hội và thách thức

Theo tài liệu, thực chất của toàn cầu hóa là sự tăng lên mạnh mẽ của các mối liên hệ, tác động và phụ thuộc lẫn nhau giữa các khu vực, quốc gia. Đi cùng là xu thế khu vực hóa và sự ra đời của nhiều tổ chức quốc tế, khu vực.

Tài liệu nhấn mạnh toàn cầu hóa vừa tích cực vừa tiêu cực, vừa có thời cơ vừa có thách thức, đặc biệt với các nước kém phát triển. Một ví dụ cụ thể: một nhóm sinh viên ở Việt Nam và Thái Lan cùng làm đề tài qua nền tảng trực tuyến. Công nghệ giúp họ hợp tác dễ dàng, đó là cơ hội. Nhưng nếu toàn bộ dữ liệu và hạ tầng nằm trên nền tảng của một tập đoàn nước ngoài, quốc gia đó có thể bị lệ thuộc về giá, quy định và quyền truy cập. Cùng một công nghệ vừa nối vừa buộc, đó là điều cần nhìn thấy.

Nếu vẽ thế giới toàn cầu hóa thành một mạng lưới, mỗi quốc gia là một nút, mỗi cạnh là một quan hệ thương mại, công nghệ, tài chính. Mạng càng dày thì một nút tác động đến các nút khác càng mạnh. Điều này giải thích vì sao khủng hoảng ở một nơi có thể lan đi rất xa.

Mâu thuẫn theo lập trường của tài liệu

Tài liệu cho rằng mâu thuẫn chủ yếu của thời đại là mâu thuẫn giữa lợi ích của giai cấp tư sản với lợi ích của đa số loài người hướng tới hòa bình, độc lập dân tộc, dân chủ và tiến bộ xã hội. Đây là lập trường của tài liệu, cần đọc như một cách nhìn chứ không phải chân lý đã được mọi bên chấp nhận.

Tài liệu cũng viết rằng chủ nghĩa xã hội khi đó đang lâm vào khủng hoảng và thoái trào, còn chủ nghĩa đế quốc tạm thời thắng thế. Đây là nhận định về một giai đoạn lịch sử tại thời điểm tài liệu được viết. Không nên lấy nó làm dự báo chắc chắn về tình hình hiện nay, vì tình hình có thể đã thay đổi.

Vai trò và giới hạn ở Việt Nam

Tài liệu khẳng định triết học Mác - Lênin là cơ sở lý luận khoa học của sự nghiệp đổi mới theo định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. Vai trò là định hướng: giúp nhìn nhận toàn cầu hóa và cách mạng khoa học công nghệ một cách biện chứng, có chọn lọc. Giới hạn là triết học không thay thế được phân tích cụ thể về kinh tế, kỹ thuật hay chính sách; muốn biết nên làm gì ở một ngành nhất định, bạn vẫn phải có dữ liệu và kiến thức chuyên môn.

Tự kiểm tra

Nguồn

• CQGTHMLN - CHƯƠNG 1 - 2 .pptx, trang 29-31

• The Data Science curvilinear triangle.jpg, Ảnh: Carlo.lauro, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

• The telegraph communications of the world - afforded by the submarine cables, the principal land lines, and the radio stations - btv1b53158301c 1 of 2 .jpg, Ảnh: Public domain, Wikimedia Commons