Triết học Mác - Lênin và đổi mới ở Việt Nam

Vì sao triết học cần cho việc đổi mới

Giả sử bạn đi đường núi với một tấm bản đồ chi tiết từng ngã rẽ. Đến một ngã rẽ không có trong bản đồ, bạn không biết đi đâu. Nếu chỉ có một chiếc la bàn, bạn không biết đường cụ thể, nhưng bạn biết mình đang đi về hướng nào. Triết học gần với chiếc la bàn hơn: nó không cho biết từng việc phải làm thế nào, mà giúp bạn định hướng để tự tìm lời giải cho từng việc.

Tài liệu nói đúng ý này. Kết luận của nghiên cứu triết học không phải lời giải đáp trực tiếp cho từng vấn đề cụ thể, mà là cơ sở để xác định những lời giải ấy. Ví dụ, kết luận của Đại hội VI (1986) rằng lực lượng sản xuất có thể bị kìm hãm cả khi quan hệ sản xuất phát triển không đồng bộ, có yếu tố đi quá xa so với trình độ của lực lượng sản xuất, là một kết luận chung. Từ đó mới suy ra được các chính sách kinh tế cụ thể.

Hai vai trò: thế giới quan và phương pháp luận

Tài liệu nêu hai vai trò của triết học Mác - Lênin trong đổi mới. Có thể phân biệt bằng hai câu hỏi.

Nói gọn: thế giới quan xác định con đường và hướng đi, còn phương pháp luận (trong đó có phép biện chứng, nhấn mạnh sự vận động không ngừng của thế giới) giúp xử lý các việc cụ thể trên con đường đó.

Vì sao phải đổi mới: giáo điều và mô hình quan liêu

Tài liệu chỉ ra một nghịch lý. Chủ nghĩa xã hội hiện thực từng cho thấy tính ưu việt, nhưng về sau bộc lộ hạn chế, nổi bật nhất là cơ chế quản lý tập trung, quan liêu, bao cấp. Nguyên nhân một phần là việc nhận thức và vận dụng lý luận Mác - Lênin đã rơi vào giáo điều: học thuộc các kết luận cũ rồi áp dụng nguyên xi, không xét đến hoàn cảnh mới. Tài liệu coi đây là một trong những nguyên nhân của khủng hoảng chủ nghĩa xã hội thế giới.

Tài liệu cũng nói rằng các nhà sáng lập chưa luận giải đầy đủ, hoặc chưa thể dự báo hết, nhiều vấn đề. Vì vậy, bổ sung và đổi mới là nhu cầu tự thân của triết học, không phải sự phản bội lý luận.

Một ẩn dụ giúp hình dung đổi mới. Đổi mới giống như điều chỉnh cách đi theo địa hình: đường đèo không thể đi nhanh như đường bằng, phải đổi nhịp, đổi lối, nhưng vẫn giữ hướng đã chọn. Ẩn dụ này đúng ở chỗ: mục tiêu và hướng được giữ, cách đi thay đổi theo điều kiện. Nó không đúng hoàn toàn ở chỗ địa hình là thứ có sẵn, còn xã hội do con người tạo ra và phải được kiểm nghiệm bằng thực tiễn.

Ví dụ: kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

Hãy xét một câu hỏi: thị trường có phải là thứ riêng của chủ nghĩa tư bản không?

Bước 1: Phân biệt hình thức và bản chất. Thị trường là cơ chế phân bổ nguồn lực. Đó là hình thức có thể dùng trong nhiều chế độ.

Bước 2: Xác định mục đích và định hướng. Tài liệu nói đến việc xây dựng kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, tức là dùng thị trường làm công cụ, còn mục tiêu là phát triển xã hội theo hướng công bằng và con người phát triển toàn diện.

Bước 3: Kiểm tra lại. Cách làm này không sao chép mô hình kế hoạch hóa tập trung cũ, cũng không sao chép nguyên xi thị trường tư bản. Đó là vận dụng sáng tạo: giữ nguyên lý (phương pháp biện chứng, mục tiêu công bằng), thay đổi hình thức cho hợp hoàn cảnh.

Giới hạn của triết học

Triết học có vai trò định hướng, nhưng không thay thế khoa học cụ thể. Kinh tế, kỹ thuật, quản lý vẫn cần dữ liệu và phương pháp riêng. Quy trình đúng thường như sau:

flowchart LR
  A["Thế giới quan và phương pháp luận"] --> B["Định hướng mục tiêu"]
  B --> C["Khoa học cụ thể"]
  C --> D["Chính sách và hành động"]
  D --> E["Kiểm nghiệm bằng thực tiễn"]
  E --> A

Vòng lặp cuối là điểm quan trọng: thực tiễn kiểm nghiệm và bổ sung lại lý luận. Nếu bỏ qua khâu này, triết học dễ trở thành giáo điều.

Tự kiểm tra

Nguồn

• CQGTHMLN - CHƯƠNG 1 - 2 .pptx, trang 30-32