Lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất

Vì sao một xưởng dệt đổi máy mà đời thợ vẫn không đổi?

Giả sử một xưởng dệt ở một làng nghề đưa vào chiếc máy dệt chạy điện, nhanh gấp hàng chục lần máy cũ. Năm sau, sản lượng tăng vọt, nhưng người thợ vẫn nhận lương ngày như cũ, còn lợi nhuận đi hết về tay chủ. Vì sao máy tốt hơn mà quyền lợi của người làm vẫn không đổi? Câu trả lời nằm ở cặp khái niệm nền tảng của duy vật lịch sử: lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất. Hiểu được cặp này, bạn mới hiểu vì sao Mác coi điều kiện vật chất của đời sống xã hội là gốc, và vì sao đây là một trong những tiền đề để hình thành triết học Mác.

Lực lượng sản xuất: sức mạnh để làm ra của cải

Lực lượng sản xuất (LLSX) là sức mạnh con người dùng để tạo ra của cải, gồm hai phần. Phần thứ nhất là người lao động, với sức lao động, kỹ năng, kinh nghiệm và tri thức. Phần thứ hai là tư liệu sản xuất, gồm công cụ lao động (máy móc, khung cửi) và đối tượng lao động (sợi, nguyên liệu). Tri thức khoa học cũng nằm trong LLSX, vì nó được ghi vào máy, vào quy trình và vào đầu người thợ.

Hình dung đơn giản: xưởng dệt là một bộ máy gồm thợ, máy, sợi và bản vẽ kỹ thuật. Tất cả những thứ ấy cộng lại là LLSX, tức là khả năng làm ra vải. Ẩn dụ này đúng ở chỗ nó cho thấy người thợ không phải phụ tùng của máy; nhưng nó chỉ là hình ảnh một xưởng, còn LLSX của cả xã hội là tổng hợp của rất nhiều xưởng như thế.

Quan hệ sản xuất: ai được gì khi cùng làm

Quan hệ sản xuất (QHSX) là quan hệ giữa người với người trong quá trình sản xuất và phân phối của cải. Nó có ba mặt: sở hữu (ai có tư liệu sản xuất), tổ chức và quản lý (ai ra lệnh, ai quyết định cách làm), và phân phối (sản phẩm được chia thế nào). Trong xưởng dệt, câu hỏi "máy thuộc về ai?", "ai quyết định giờ làm?", "lợi nhuận chia ra sao?" là câu hỏi về QHSX.

Điểm then chốt: LLSX trả lời "làm bằng gì và làm giỏi đến đâu", còn QHSX trả lời "làm trong mối quan hệ nào và ai hưởng phần gì". Hai thứ khác nhau nhưng luôn gắn với nhau trong một xưởng cụ thể.

Quy luật: LLSX quyết định, QHSX tác động trở lại

Nhìn toàn bộ xã hội, Mác thấy LLSX là yếu tố vận động mạnh hơn, còn QHSX là hình thức xã hội tương ứng với trình độ đó. Khi LLSX phát triển đến mức quan hệ cũ không còn chứa nổi, quan hệ mới phải thay thế. QHSX phù hợp với tính chất và trình độ LLSX sẽ thúc đẩy sản xuất phát triển; QHSX không phù hợp sẽ kìm hãm. Toàn bộ quan hệ kinh tế này làm nền cho kiến trúc thượng tầng (nhà nước, pháp luật, tư tưởng).

flowchart LR
  A["Lực lượng sản xuất"] --> B["Quan hệ sản xuất"]
  B --> C["Kiến trúc thượng tầng"]
  B -- "không phù hợp: kìm hãm" --> A

Ví dụ có số: đưa máy mới vào xưởng

Số liệu dưới đây là minh họa, không phải số liệu thực. Một thợ dệt tay làm được 2 m vải mỗi giờ, làm 8 giờ được 16 m. Khi đưa vào xưởng một thợ trông 4 máy, mỗi máy 10 m mỗi giờ, thì năng suất là 40 m mỗi giờ, 8 giờ được 320 m. Riêng LLSX đã tăng 20 lần.

Nhưng kết quả cuối cùng phụ thuộc QHSX. Nếu chủ giữ toàn bộ máy, trả công theo ngày như cũ và không đào tạo thợ, phần giá trị tăng thêm chủ hưởng gần hết, thợ không học nổi máy, máy chạy non, năng suất thực tế cũng không đạt mức lý thuyết. Nếu tổ chức lại: thợ được đào tạo và được chia sẻ phần lợi ích, máy phát huy hết công suất. Cùng một chiếc máy, quan hệ khác nhau cho kết quả khác nhau. Các bước suy luận: (1) đo LLSX bằng năng suất; (2) xem ai quản lý và ai hưởng; (3) so sánh kết quả thực tế với kết quả tiềm năng.

Vì sao phần này quan trọng với triết học Mác

Điều kiện kinh tế và kỹ thuật này là cơ sở khách quan, không phải ý chí của nhà tư tưởng. Mác và Ăngghen dựa vào đó để nói rằng tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội. Khi bạn tách được điều kiện vật chất khỏi nhân tố chủ quan (ý muốn, lý tưởng, suy nghĩ cá nhân), bạn sẽ hiểu vì sao triết học Mác được hình thành từ thực tiễn sản xuất và đấu tranh xã hội của thời đại nó, chứ không chỉ là sản phẩm của những suy nghĩ riêng lẻ. Các phần sau sẽ đi vào điều kiện kinh tế - xã hội cụ thể và nguồn gốc lý luận; phần này là khung để bạn đặt chúng vào.

Tự kiểm tra